त्र्याऐंशी गुलाबफुलांचं तुझं गणित
कधी समजलंच नाही मला.

आम्ही  मोजत रहायचो
दररोज द्विगुणित होत जाणाऱ्या कळ्यांची संख्या
आणि उमलण्यासाठी उरलेले दिवस....
तू हसून म्हणायचीस,
"नसतात मोजायचे असे दिवस...
खूप जड जाते मग नेहमीची अवस "

हळू ... हळू.. थोडं सावकाश असं म्हणता म्हणता
एके दिवशी भरगच्च बहरुन उभं राहिलं तुझं झाड
जणू काट्याकाट्यालाही आली होती उर्मी
फूल बनून बहरण्याची

लोक म्हणायचे, "बाईच्या दारी मरणपीक आलंय "

आठवत नाही खरं तेव्हा कुणी गेल्याचं

पण त्र्याऐंशी गुलाबफुलांचं ताट
जेव्हा ओसंडून वाहिलं होतं पडवीत
तेव्हा घटा घटा  पाणी प्यायलीस
तांब्याभर...
आता उभं तुझंच झाड... उरलेल्या काट्यांसकट
मूकपणे छाटून टाकलेस
निरर्थक मागे उरलेल्या देठांचे सरळसोट स्तंभ
कारण ठाऊक होतं त्या झाडासारखंच तुलाही,
आता फक्त न उमलणाऱ्या कळ्यांचेच
चढतील साज... येत्या काही वर्षात

तुझी गुलाबाची त्र्याऐंशी फुलं
आणि माझ्या तळहातावरील एक वर्ष ओलं
जेव्हा उडून गेले घालून हातात हात
तेव्हा उघडा पडलेला तुझ्या डोळ्यांचा कोरडा तळ
आणि माझ्या तळहातावरील भळभळतं दव
सारं काही आठवतं,

पण खरंच नाही आठवत...
त्यावर्षी कुणी गेल्याचं ...!

Jean : I have something to tell you Mrs Gottlieb
Mrs Gottlieb: well then don't stand on ceremony dear.
Jean : Gordon's gone up the pipeline to spend eternity on your planet since it seems you loved him most.
Mrs. Gottlieb : what?
Jean : Its hard to explain. you won't understand untill you die.
Mrs Gottlieb : Is he waiting for me there? in heaven ?

climax of the plaay, "a daed man's cellphone" by sarah  ruhl ... dismissed the idea of translating this play for a friend.
हे वाचल्यानंतर पोट  धरून हसले . पाइपलाईन मध्ये आपल्या प्रिय व्यक्तीची वाट पाहणारा आत्मा... तिथेच आपल्या आवडत्या व्यक्तीबरोबर मुक्ती प्राप्त होऊन आनंदाने जगेल (?) एवढं फुटकळ पुन्हा कधी वाचू असं वाटलं नव्हतं . दिल्लीतील बातमीने आपला मेंदू विचार करणं बंद करणार कि काय ? नेमकं कोणत्या माणसांमध्ये वावरतोय आपण? आणि नेमका आपल्याला धक्का कशाचा बसलाय हे असे प्रश्न पडलेले असताना पुन्हा एकदा पाईपलाईन आणि आत्मा यासंदर्भातली एक कविता वाचायला मिळाली. स्वतःला असलेले मानसिक आजार कुरवाळत जगणाऱ्या माणसांच्या भयानक गर्दीतून वाट काढत जगतोय का आपण? या पडलेल्या प्रश्नाला अत्यंत समर्पक असे हे उत्तर या कवितेत सापडले. परखड अशा पण आजूबाजूच्या परिस्थितीने उद्विग्न झालेल्या... या कवितेने आत्म्याने बदललेल्या मार्गाचा कर्कश्य आवाज अचूक टिपलाय .  

#दिल्ली_११_मरणपथ

आत्मा अमर आहे पण
कळत नाही आईच्या नाकातून
पोरांच्या गर्भात कसा आत्मा शिरलाय
मी कशाला विचार करू, माझा पाइप मी निवडलाय
कारण आत्मा जायचा मार्ग आता फक्त पाईपातून उरलाय

नऊ महिने छळ करून त्याने टाहो फोडलाय
नैन दहती पावक: वाक्याचा अर्थच आता संपलाय
देवाला भेटायचा मार्गही आता भिंतीत खणलाय
कारण आत्मा जायचा मार्ग आता फक्त पाईपातून उरलाय

उगाच छपरावर वाडी ठेवून कावळ्याची वाट बघत बसताय
आत्मा भटकत बिटकत नाही तो थेट वाटेला लागलाय
माझा ऐका, कुठे पुष्पक आणि संजीवनच्या नादाला लागताय
कारण आत्मा जायचा मार्ग आता फक्त पाईपातून उरलाय

आठवतय ना तुम्हाला तो खांब फोडून भेटलाय
जबड्यात विश्वरूप दाखवणारा आता फक्त भोकात मावलाय
तुमचं तुम्ही बघा, माझा मी प्लंम्बर शोधलाय
कारण आत्मा जायचा मार्ग आता फक्त पाईपातून उरलाय

- ऋषी श्रीकांत देसाई

मी तुझ्या काही सरी या 

बंधूनी घेते उशाला 

घनघोरही आश्वस्त आहे 

या तमाचे भय कशाला 

ते उभे आकाश आहे 

मातीत उगवून माखलेले 

चातकाचे एक गाणे 

अस्वस्थसे ओघळलेले 

व्यर्थ काटे तोडीते ती 

काट्याविना हे रान नाही 

काय सांगू बाभळीला 

तुज अंगणाचे दान नाही ?

स्वप्नातले रेखाटले मी 

चित्र हे जागेपणी 

हरेक रेघ बोलते की 

मौन बाळगते कुणी? 

पाय हे अंधारलेले 

अन स्मृतींचे ऊन झाले 

कोरड्या डोळ्यात माझ्या 

गाव ओले ... निजलेले 

नैतिक मूल्यविचाराच्या क्षेत्रात धर्माची मक्तेदारी एवढी प्रबळ आहे, की जीवनविषयक विवेकनिष्ठा आणि नैतिकतेचा भावार्थ इतर दृष्टिकोनातून स्पष्ट करणे महाकठीण कर्म होऊन बसले आहे. नीतिशास्त्रावर कब्जा करून धर्माने नैतिकता जणू माणसाच्या विरुद्ध असलेल्या अस्त्रासारखी वापरली त्याचप्रमाणे भाषेतल्या सर्वोच्च नैतिक संकल्पनाही पार्थिवाच्या पलीकडे, माणसाच्या पोहोचेपलीकडे नेऊन ठेवल्या. 'उत्कट अनुभव ' येण्याची भावस्थिती हि केवळ पारलौकिक तत्वाचे ध्यान करतानाच प्राप्त होते, असेच गृहीत धरले जाऊ लागले. 'पूजा' याचा अर्थ  केवळ माणसापेक्षा कुणातरी वरच्या शक्तीला श्रद्धेने निष्ठा वाहणे असाच घेतला जाऊ लागला. 'श्रद्धा' म्हणजे केवळ गुढगे टेकून, माथा लववून कुठल्याशा पवित्र समजल्या जाणाऱ्या गोष्टीचा आदर करणे असे ठरवूनच गेले. जे जे काही मानवाच्या ऐहिक जीवनाचा स्पर्श नसलेले असते तेच 'पवित्रः' असे सर्वानी मान्य करून टाकले.

पण या संकल्पना अखेर खरोखराच्याच भावनांना शब्द देणाऱ्या संकल्पना आहेत.... पारलौकिक असे काहीही अस्तित्वात नसतानाही त्या खऱ्याच असतात. या भावना अनुभवताना खरोखरच उदात्त उत्कट वाटते. धर्मश्रध्दांना अपेक्षित असल्यानुसार स्वतःला क्षुद्र लेखले नाही तरीही हे अनुभव येऊ शकतात. मग या भावनांचा उद्गम किंवा संदर्भ वास्तवात कुठे होत असतो? आदर्श नैतिक मूल्यांशी निष्ठा वाहताना येणारा हा भावनिक अनुभव माणसाला येतोच. आणि तरीही केवळ धार्मिक अनुभवांव्यतिरिक्त या भावानुभवांना काहीच ओळख नाही, परिभाषा नाही, शब्दच नाहीत. 

गूढवादाच्या धुराळ्यातून मानवी भावानुभवांच्या या सर्वोच्च पातळीला बाहेर काढणे गरजेचे आहे. त्या अनुभवांचा संबंध केवळ एकाच गोष्टीशी आहे हे सांगितले गेले पाहिजे - तो संबंध आहे मनुष्यत्वाशी. याच अर्थाने, याच भावार्थाने आणि उद्देशाने, याच जीवनहेतूने मी 'फाउंटनहेड' मधील मनुष्यपूजेचे नाट्य उभे केले आहे.
ही भावना फार कमी, फार मोजक्या लोकांना अनुभवता येते. मानवी जीवनातील उदात्तता काहींना अगदी क्षणकाळ पेटून विझलेल्या ठिणगीसारखी जाणवते... त्यातून काहीच परिणाम सध्या होत नाही. काहींना मी कशाबद्दल बोलतेय तेच कळणार नाही. काहीजण केवळ ठिणग्या विझवण्याचेच कार्य अंगीकृत असल्यासारखे , धर्मोपदेशातील निस्वार्थ सेवावड, वावरतात.
मनुष्य-पूजा म्हणजे नेमके काय, याबद्दल वैचारिक गोंधळ नको. धर्माच्या पकडीतून नैतिकता सोडवून तिला निधर्मी निधर्मी स्वरूप देण्याच्या नावाखाली अतिशय अविचारी, अविवेकी स्वरूप देण्याचे अतिशय गर्हणीय काम होते आहे. उदाहरणार्थ, आधुनिक समूहवादाचे विविध प्रकार (साम्यवाद, फॅसिसम आणि नाझीवाद वगैरे. ) , धर्मोपदेशातील निःस्वार्थ सेवावाद जसाच्या तास ठेवतात आणि केवळ देवाच्या  ऐवजी समाजाची पूजा करायला शिकवतात. आधुनिक तत्वज्ञानातील अनेक पंथ असे आहेत, जे वास्तवाची ओळख विसरून वास्तव म्हणजे सातत्याने बदलणारा प्रवाह आहे असे प्रतिपादन करतात. यात ते चमत्कारांनाही स्थान देतात आणि माणसाच्या किंवा समाजाच्या लहरींनाही स्थान देतात. हे नवं-गूढवादाचे अनुयायी मनुष्यपूजा नव्हे तर मनुष्यजीवनाचा अतिशय वाईट पद्धतीने अधिक्षेप करतात. त्यांच्या धर्मवादी पूर्वसूरींपेक्षा अधिक कडवा अधिक्षेप.
मानवी अस्तित्वाचा अधिक्षेप करण्याची सर्वात वाईट पद्धत म्हणजे आजकालच्या आपल्या (काँक्रीट-बाउंड) मूल्यविचार न करता केवळ समोर जे दिसते त्याचा विचार करणाऱ्या, सांख्यिकीविचार करणाऱ्या बुद्धिवाद्यांची. मानवी प्रेरणांची ताकद ओळखण्याची क्षमताच  नसल्यामुळे ते घोषित करून टाकतात की, मनुष्य हा पूजेयोग्य असूच शकत नाही, कारण - असली उदाहरणं आम्हाला तरी कुठे दिसली नाहीत बुवा!
मी म्हणते आहे त्या अर्थाने ज्यांना माणसातील अत्युच्च क्षमतेचे भान असते तेच केवळ मनुष्यपूजक असू शकतात, आणि ती पूजा प्रत्यक्षात उतरावी म्हणून ते प्रयत्न करीत राहतात. मनुष्य-द्वेष्टे  असतात ते, जे माणसाला असहाय्य, नीतिभ्रष्ट आणि तुच्छ पशुसं मानतात आणि माणूस या वर्णनातून कधी बाहेर पडणारच नाही अशीच काळजी घेत राहतात. माणसाला मानवजातीबद्दल जे ज्ञान होते ते स्वतःच्या माध्यमातून प्रथम होते हे इथे लक्षात ठेवायला हवे.
या दोन ध्रुवांमधील सर्वात महत्त्वाचा फरक असा आहे की एका प्रकारच्या विचारसरणीत मानवाच्या आत्मगौरवाची उत्कट अनुभूती आणि त्याच्या पृथ्वीतलावरील आनंदासीद्धीचे पावित्र्य यासाठी परमनिष्ठा वाटते. आणि दुसऱ्या बाजूला या दोन्ही गोष्टी अशक्य व्हाव्यात या दृष्टीने काम करण्यासाठी परमनिष्ठ असते. बहुसंख्य मानवजात आपली सर्व मानसिक शक्ती आणि जीवन या दोन ध्रुवांमध्ये लोम्बकळत घालवते. नेमका प्रश्न आपल्याला कधी समजूच नये यासाठी जीव पाखडते.

आयन रँड
फाउंटनहेड या कादंबरीच्या पंचविसाव्या वर्षाच्या विशेष आवृत्तीसाठी लेखिकेची प्रस्तावना

मी जी उदात्तता एक छद्म आभास म्हणून रंगवतो ती मला प्रत्यक्षात पाहायची आहे. सत्यात उतरलेली, माझया जिवंतपणी , माझ्या जगण्यात. ती आकांक्षा असलेलं आणखीही कुणीतरी, कुठेतरी अस्तित्वात आहे हे मला जाणून घ्यायचं आहे. नाहीतर मग ते स्वप्न पाहण्यात , आणि काहीतरी अशक्य असं प्रत्यक्षात उतरवण्यासाठी स्वतःला जाळत राहण्यात काय अर्थ आहे ? आत्म्यालासुद्धा इंधन लागतं. ... नाहीतर आत्माही कोरडाठाक पडून मृत होऊ शकतो.

आयन रँड 

न्योछावर  प्रेम ये , जीवन ये उन आँखों के पानी पर

किसी शबरी के जूठे  बेर वाली इक कहानी पर

न्योछावर उस कनु पर , वो कनु जो ईश है मेरा

कनु के प्रेम मैं पागल किसी मीरा दीवानी पर

आपने वो शबरी और राम की कहानी सुनी है न ? और कनु मेरे लिए प्रेम का प्रतीक है...  कनु कभी कृष्ण है ,, कभी राधा है ,,, कभी मीरा है... कभी ये तीनो ,, और कभी कुछ नहीं,,, कभी सिर्फ एक अधूरापन,, एक प्यास,,, और कभी कनु उस प्यास की तृप्ति है.....

काश हो ऐसा की हम दोनों बन जाये सरगम और साज़

काश हो ऐसा मेरे सुर की बन जाओ कभी तुम आवाज़

काश हो ऐसा मैं हूँ दिया इक और दिए की बाती तुम

और जब तम ढक लेता मुझको दीपशिखा बन जाती तुम-                                           तम -- अँधेरा

मन के पनघट पर जिस दिन लेकर गागर आओ तुम

फिसल के इसमें गिर जाओ और कभी निकल न पाओ तुम

क्या है भरोसा इस जीवन में उदय-अस्त का ए प्रियतम

काश हो ऐसा उषा बनकर जीवन में आ जाओ तुम

तुम्हे कभी जब चोट लगे तो  आह मेरे दिल से निकले

काश हो ऐसा समय पिघल कर अपने प्रेम में आ पिघले

काश हो ऐसा हम मिल जाये ऐसे जैसे नदी में नीर

काश हो ऐसा पा लू तुमको जैसे खुदा को पाए फ़कीर

गला घोंट दे काल की रस्सी सांस की डोरी टूटे जब

तेरी नज़र का साया हो बस तेरी बांह में सर हो तब

सपना हो चाहे ये  सारा कितना प्यारा है हमदम

काश हो ऐसा हाथ हो मेरा हाथ में तेरे मरते दम

चेहरे पे चेहरे कितने , शक्लो पे शकले कितनी

इतने नकाब हम सब  , पहने है क्यों खुदाया

कितनी हसी है झूठी  , हसते है हम सभी जो

सच्चे है कितने आंसू, हमने जिन्हें छुपाया

 सब्र हर बार अख्तियार किया

हम से होता नहीं हज़ार किया 

आदतन तुमने कर दिए वादे  

आदतन हम ने ऐतबार किया 

हमने अक्सर तुम्हारी राहों में 

रुक के अपना ही इंतज़ार किया 

फिर न मांगेंगे ज़िन्दगी या रब 

ये गुनाह हमने इक बार किया 

-------------------------------------------

पनाह मिल जाए रूह को जिसका 

हाथ छूकर 

उसी हथेली पे घर बना लो। ... 

----------------------------------------------

उसे आईलाइनर पसंद था , मुझे काजल 

वो फ्रेंच टोस्ट और कॉफ़ी पे मारती थी और मैं अदरक की चाय पे 

उसे नाईट क्लब पसंद थे, मुझे रात की शांत सड़के 

शांत लोग मरे हुए लगते थे उसे, मुझे शांत रहकर उसे सुनना पसंद था 

लेखक बोरिंग लगते थे उसे पर ,

मुझे मिनटों देखा कराती थी, जब मैं लिखता
वो न्यूयोर्क के टाइम्स स्क्वेअर , इस्ताम्बुल के ग्रैंड बाजार में शॉपिंग के सपने देखती थी
मैं असम  के चाय के बाग में खोना चाहता था
मसूरी के लाल टिब्बे में बैठकर सूरज डूबता देखना चाहता था
उसकी बातों में  शहर थे और  मेरा तो पूरा शहर वो
 न मैंने उसे  बदलना चाहा, न उसने मुझे
अच्छा चला था इसी तरह सब
एक अरसा हुआ
दोनों के रिश्ते आगे बढे
कुछ दिन पहले उसके साथ ही रहनेवाली एक दोस्त से पता चला। ... अब वो शांत  हैं
लिखने लगी हैं, मसूरी भी घूम आयी , लाल टिब्बे पर अँधेरे तक बैठी रही
और मैं। ...
मैं भी अब अक्सर कॉफ़ी पी लेता हूँ , किसी महँगी जगह बैठकर। 

GULZAR JI

कुरान  हाथों में लेके नाबीना एक नमाज़ी लबों पे रखता था

दोनों आँखों से चूमता था 

झुकाके पेशानी  यूँ अकीदत से छू रहा था 

जो आयते पढ़  नहीं सका 

उन के लम्स महसूस कर रहा हो 

मैं हैराँ हैराँ गुज़र गया था 

मैं हैरां हैराँ ठहर गया हूँ 

तुम्हारे हाथों को चुम कर 

छू के अपनी आखोंसे आज मैंने 

जो आयते  पढ़ नहीं सका 

उन के लम्स महसूस कर लिए हैं 

गुलज़ार